Beyaz çek, kanunda geçen bir terim değil, piyasada kullanılan bir ifadedir ve iki farklı şey için söylenir:
- Açık çek: Düzenleyenin imzaladığı ama tutar, tarih veya lehtar gibi alanlarını boş bıraktığı çek.
- Beyaz cirolu çek: Arkasına devralanın adı yazılmadan yalnızca imza atılarak devredilen çek.
İkisi de pratik olduğu için sık kullanılır. İkisinde de risk aynı noktada toplanır: çek, boş kalan yer yüzünden sizin kontrolünüzden çıkar. Bu yazıda iki anlamı ayrı ayrı açıklıyor, hangi durumda kimin zarar görebileceğini ve çek alıp verirken nelere bakmanız gerektiğini anlatıyoruz.
Beyaz Çek Ne Demek?
Esnafın "beyaz çek verdim" ya da "çeki beyaz aldım" demesi, bağlama göre iki farklı anlama gelir:
| Açık çek | Beyaz cirolu çek | |
|---|---|---|
| Boş olan yer | Çekin ön yüzü (tutar, tarih, lehtar) | Çekin arka yüzü (devralanın adı) |
| Boş bırakan kişi | Çeki düzenleyen (keşideci) | Çeki devreden (ciranta) |
| Kanundaki karşılığı | Açık poliçe hükümleri (TTK md. 680, çeke md. 818 ile uygulanır) | Beyaz ciro (TTK md. 684, 789, 790) |
| Asıl risk | Boş alanın anlaşmaya aykırı doldurulması | Çekin kaybolması veya çalınması |
Karşınızdaki kişi hangisini kastediyorsa, risk de ona göre değişir. Aşağıda ikisini ayrı ayrı ele alıyoruz.
Açık Çek (Boş Bırakılmış Çek) Nedir?
Açık çek, düzenleyenin imzalayıp teslim ettiği ama bazı unsurlarını sonradan doldurulmak üzere boş bıraktığı çektir. Uygulamada en çok boş bırakılan alanlar şunlardır:
- Tutar
- Düzenleme (keşide) tarihi
- Lehtar, yani çekin kime ödeneceği
Türk Ticaret Kanunu'nun 780. maddesi bir çekte bulunması gereken unsurları sayar: "çek" kelimesi, belirli bir bedelin ödenmesi talimatı, muhatap banka, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, seri numarası ve karekod. Tutarı veya tarihi boş bir kâğıt, bu unsurlar doldurulana kadar çek sayılmaz. Ama boşluklar sonradan doldurulduğunda geçerli bir çeke dönüşür.
Açık Çek Neden Verilir?
Genellikle tutarın veya ödeme gününün henüz belli olmadığı durumlarda:
- Mal teslimi tamamlanmadığı için toplam bedel henüz belli değildir
- Taraflar "ödeme gününü sonra konuşuruz" diye anlaşmıştır
- Çek bir borcun teminatı olarak verilir ve tutar ancak borç doğarsa yazılacaktır
Açık Çekin Riski: Anlaşmaya Aykırı Doldurma
TTK'nın açık poliçeye ilişkin 680. maddesi, 818. madde yoluyla çeklere de uygulanır. Bu hükme göre boş bırakılan alan sizinle yapılan anlaşmaya aykırı doldurulursa, bu aykırılığı çeki iyi niyetle devralan hamile karşı ileri süremezsiniz. Bunun tek istisnası, hamilin çeki kötü niyetle edinmiş olması veya edinirken ağır kusurunun bulunmasıdır.
Örnek: 40.000 TL'lik mal için tutarı boş bir çek verdiniz. Lehtar tutar kısmına 140.000 TL yazıp çeki tedarikçisine ciro etti. Tedarikçi bu anlaşmadan habersizse, çeki iyi niyetle almış sayılır ve 140.000 TL'yi sizden isteyebilir. Aradaki farkı ancak çeki dolduran kişiden, ayrıca dava açarak geri almaya çalışırsınız.
Yani imzalı boş çek vermek, karşı tarafa hesabınızdan istediği tutarı yazma yetkisi vermeye çok yakındır.
Açık Çek Vermek Zorundaysanız
- Anlaşmayı yazılı yapın. Tutar üst sınırını, ödeme tarihini ve çekin hangi borç için verildiğini bir belgeye yazıp karşı tarafa imzalatın.
- Çekin seri numarasını, verdiğiniz kişiyi ve tarihi kaydedin.
- Mümkünse yalnızca tarihi boş bırakın, tutarı mutlaka yazın.
- Teminat için verilen çeki, borç kapandığında geri alın.
Beyaz Cirolu Çek Nedir?
Beyaz cirolu çek, arka yüzüne devralanın adı yazılmadan yalnızca cirantanın imzasıyla devredilen çektir. Ön yüzü eksiksizdir; boş olan yer devralan kişinin adının yazılacağı kısımdır.
TTK md. 684'e göre (çeklere md. 818 ile uygulanır) beyaz cirolu çeki elinde bulunduran kişi:
- Boş bırakılan yere kendi adını veya başkasının adını yazabilir
- Çeki yeniden beyaz ciroyla veya belirli bir kişiye ciro edebilir
- Hiçbir şey yazmadan ve ciro etmeden çeki başkasına teslim edebilir
Son seçenek yüzünden beyaz cirolu çek, hamiline yazılı bir çek gibi elden ele dolaşabilir. TTK md. 790'a göre çeki elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz olsa bile cirolar birbirine bağlıysa yetkili hamil sayılır.
Beyaz ciro ile tam ciro arasındaki farkı ve çekin arkasına ne yazılacağını örnek ciro metniyle birlikte çek cirolama rehberimizde anlattık.
Beyaz Cirolu Çekin Riski: Kaybolma ve Çalınma
Beyaz cirolu çekte çeki elinde tutan kişi hak sahibi sayıldığı için çekin kaybolması ciddi bir risktir. TTK md. 792'ye göre elinizden çıkan bir çeki iyi niyetle devralan kişi, çeki size geri vermek zorunda değildir. Geri verme yükümlülüğü ancak çeki kötü niyetle veya ağır kusurla edinmişse doğar.
Bu yüzden beyaz cirolu çekler kasada nakit gibi korunmalıdır. Kaybolan veya çalınan çek için gecikmeden bankaya bildirimde bulunun ve bir avukata danışın. Elinizden iradeniz dışında çıkan çek için asliye ticaret mahkemesinden bankanın ödeme yapmasının yasaklanmasını isteyebilirsiniz (TTK md. 757, çeklere md. 818 ile uygulanır).
Ciranta Sorumluluğu Devam Eder
Beyaz ciro yapan kişi de çekin ödenmesinden sorumludur. TTK md. 685'e göre aksi şart edilmedikçe ciranta, çekin ödenmemesinden sorumludur. Beyaz ciroyla devrettiğiniz çek karşılıksız çıkarsa, sonraki hamil size başvurabilir.
Beyaz Çek Alırken Nelere Dikkat Etmeli?
Size beyaz çek veriliyorsa, hangi anlamda verildiğine göre şunlara bakın:
Açık çek alıyorsanız:
- Boş alanları kiminle ve nasıl bir anlaşmaya göre dolduracağınızı yazılı hâle getirin.
- Anlaşmanın dışına çıkmayın. Anlaşmaya aykırı doldurma, düzenleyenle aranızda hukuki uyuşmazlığa yol açar.
Beyaz cirolu çek alıyorsanız:
- Karekodu okutun. TTK md. 780'e göre karekod, çek hesabı sahibi ve çekin düzenlenmesine ilişkin bilgilere erişmenizi sağlar.
- Ciro zincirini kontrol edin. Arka yüzdeki imzaların birbirine bağlı olması gerekir.
- Kendi adınızı yazın. Çeki aldığınızda boş ciroyu kendi adınıza doldurmak, çek kaybolursa elinizi güçlendirir.
- Keşideciyi tanıyın. Çek birkaç kez el değiştirdiyse, keşidecinin ve önceki cirantaların ödeme gücü önem kazanır.
Her iki durumda da: Düzenleme tarihine ve ibraz süresine dikkat edin. TTK md. 796'ya göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Süreler, çekte yazan düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
Beyaz Çek Muhasebede Nasıl Takip Edilir?
Beyaz çek, hangi anlamda olursa olsun, kaydı en zor tutulan çektir. Açık çekte tutar sonradan belli olur. Beyaz cirolu çekte ise çekin kimin elinde olduğu kâğıt üzerinde görünmez. Bu yüzden şu bilgileri her çek için ayrı ayrı kaydedin:
- Seri numarası, banka ve keşideci
- Kimden alındığı veya kime verildiği (cari hesap)
- Boş bırakılan alan varsa hangisi olduğu ve nasıl bir anlaşmayla verildiği
- Durumu: portföyde, ciro edildi, tahsil edildi veya karşılıksız
- Vade (düzenleme) tarihi
Excel'de bu liste birkaç ay içinde dağınıklaşır. Bir ön muhasebe programının çek-senet takip modülünde her çeki ilgili cari hesaba bağlayabilir, vadesi yaklaşan çekleri tek listede görebilir ve hangi çeki kime ciro ettiğinizi kayıt altında tutabilirsiniz. Vadeli evrakların günlük takibi için çek ve senet takibi ipuçları yazımıza da göz atabilirsiniz.
Sonuç
"Beyaz çek" dendiğinde önce hangi anlamda kullanıldığını netleştirin:
- Açık çek veriyorsanız, boş bıraktığınız her alan karşı tarafa bir yetki verir. İyi niyetli üçüncü kişilere karşı "anlaşmamız böyle değildi" diyemezsiniz.
- Beyaz cirolu çek alıyor veya veriyorsanız, çek nakit gibi el değiştirir. Kaybolursa geri almak zorlaşır.
İki durumda da yazılı anlaşma, düzenli kayıt ve dikkatli saklama riskin büyük kısmını azaltır.
Beyaz Çek Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Beyaz çek nedir?
Piyasada iki anlamda kullanılır: tutar, tarih veya lehtar gibi alanları boş bırakılmış açık çek ya da arkasında devralanın adı olmadan yalnızca imza bulunan beyaz cirolu çek.
Beyaz çek geçerli mi?
Açık çek, eksik unsurları doldurulduğunda geçerli bir çek hâline gelir. Beyaz ciro da kanunda açıkça düzenlenmiş geçerli bir ciro türüdür (TTK md. 684).
Boş çek imzalamak tehlikeli mi?
Evet. Boş alan anlaşmaya aykırı doldurulursa, çeki iyi niyetle devralan kişiye karşı bu aykırılığı ileri süremezsiniz (TTK md. 680 ve 818). Yani yazılan tutarı ödemek zorunda kalabilirsiniz.
Beyaz cirolu çek kaybolursa ne olur?
Çeki iyi niyetle ele geçiren kişi yetkili hamil sayılabilir ve çeki geri vermek zorunda olmayabilir (TTK md. 792). Bankaya hemen bildirimde bulunmak ve hukuki destek almak gerekir.
Beyaz ciro ile tam ciro farkı nedir?
Beyaz ciroda çekin arkasında yalnızca imza bulunur. Tam ciroda imzanın üstüne çekin kime devredildiği yazılır. Ayrıntılar ve örnek ciro metni için çek cirolama rehberimize bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kaybolan çek, karşılıksız çek veya anlaşmaya aykırı doldurma gibi somut uyuşmazlıklarda bir avukata danışmanızı öneririz.
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: Açık poliçe (md. 680), beyaz ciro ve cirantanın sorumluluğu (md. 684–685), çekin unsurları ve karekod (md. 780), çekte ciro ve yetkili hamil (md. 789–790), elden çıkan çek (md. 792), elden çıkan senette ödeme yasağı (md. 757), ibraz süreleri (md. 796) ve poliçe hükümlerinin çeke uygulanması (md. 818).
İlgili Yazılar:
